|
|
Bakeliet
Toen ik Gezinus Hilbrands vroeg, een uurtje langs te mogen komen om wat meer aan de weet te komen over zijn verzameling bakeliet, was het antwoord kort en bondig: "Nee … maar wel drie uurtjes". Eigenlijk was dit nog maar net voldoende. Meester Hilbrands heeft veel kundigheden overgedragen aan kinderen in den lande. Uiteindelijk bracht de VUT hem toch weer terug naar Sleen en wel naar de vroegere boerderij, bakkerij en kruidenierswinkel aan de Menso Altingstraat van de ouders en grootouders van zijn vrouw Lammie. Het geheel is schitterend verbouwd naar de moderne tijd, maar authentieke herkenningen zijn zorgvuldig gespaard gebleven.
Het dorp mag wel blij zijn met zijn terugkomst, lijkt mij. Gezinus is geen geranium mens. Hij vervult diverse bestuur en adviesfuncties. Laat met zijn dorpwandelingen veel mensen genieten van kerk en toren, het voormalige gemeentehuis, mooie boerderijen, kortom met Gezinus zie je - Sleen op zijn best.- Naast het verzamelen van postzegels is het bijeen brengen van bakelieten voorwerpen zijn favoriet. Daar wil ik meer van weten.
Hoe het allemaal begon
Tijdens een expositie van Annemarie Timmer (een vriendin van Lammie) in de Oosterpoort in Groningen maakte Gezinus kennis met het kunsthars: Bakeliet. Dr.Beeren, destijds directeur van de - Oosterpoort - bleek, een verwoedt verzamelaar te zijn van voorwerpen, gemaakt van deze harssoort, hij vertelde hier boeiend over. Ook een  beluisterd radio praatje van Dr.Beeren over deze materie was het begin van een bijzondere verzameling. Het vonkje sloeg over en hij raakte in de ban van het fenomeen bakeliet. Zijn vrouw, stimuleerde het één en ander ook nog eens, ze liet weten dat er thuis al een begin voor een verzameling aanwezig was, te weten een schitterende bakelieten carbid lantaarn, hing vroeger aan de bakkerskar van Opa Boer, een bakelieten asbak en een setje bakelieten eierdopjes, een huwelijkscadeau voor opa en oma.
Wat is bakeliet?
Het wordt mij allemaal geduldig uitgelegd.
- Leo Baekeland (1863 – 1944) een Amerikaan van Belgische afkomst heeft geschiedenis geschreven met - zijn bakeliet.- Daarvoor had hij met zijn vinding Velox fotopapier een vermogen verdiend. In 1905 kocht Kodak-Company de rechten voor 750.000 Dollar, een astronomisch bedrag in die tijd. Met dat geld begon hij een eigen laboratorium.
Zijn ideeën waren gericht op nieuwe chemische ontwikkelingen, synthetische kunstharsen. Hoewel er in de 19e eeuw al enkele kunststoffen waren uitgevonden: eboniet, celluloid, en caseïneplastic ( kunsthoorn), heeft in de 20e eeuw de ontdekking van bakeliet en niet lang daarna de gelijksoortige kunststoffen ureumhars en melamine voor een revolutie gezorgd op het gebied van gebruiksvoorwerpen. Dit heeft in het begin van de vorige eeuw veel teweeg gebracht. Je moet niet vergeten dat veel producten gebonden waren aan een aantal basis grondstoffen zoals hout, metalen, legeringen, aardewerk, glas, porselein en nog enkele. Uiteraard zijn er nu kunststoffen en plastics ontwikkeld met nog veel meer toepassingen. Een belangrijk deel komt uit de ruimtevaart. Maar vergeet de geboorte van een kind nooit.-
De genegenheid voor bakeliet en het gebruik er van
Regeltje voor regeltje begin ik steeds meer te begrijpen van de genegenheid voor dit unieke product. Er wordt verder verteld. - Eigenschappen van deze stof zijn o.a. Slechte elektrische geleidbaarheid, neemt geen vocht op, thermoharder, (na hoge verhitting niet meer te vervormen., bestand tegen chemische stoffen) Uitermate geschikt voor isolatie materiaal, fittingen, geleidingen enz. Ook de auto industrie maakte dankbaar gebruik van deze nieuwe ontwikkeling. O.a. de fabricage van dashboards, handeltjes, stuurwielen, spiegelhouders en motoronderdelen. Het Oost- Europees karretje Trabant gebruikte voor de fabricage van het koetswerk Duroplast, dit is gebakken katoendraad gedrenkt in fenolhars. De toepassingen van bakeliet zijn te veel om op te noemen. - De verzameling maakt indruk. Radio’s, tabakspotten, citruspersen, stofzuigers, asbakken, fototoestellen, fruitschalen, dienbladen, thermoskannen, telefoontoestellen, iedereen kent ze nog wel, die vaak zwarte bakelieten toestellen aan de muur of op het bureau. Maar ook verpakkingsmaterialen, doosjes voor pil en poeder, kokers voor sigaar en sigaret, laten zien hoe veelzijdig dit kunsthars is gebruikt. Opmerkelijk is dat bij het open en dicht schroeven / klikken van potjes groot en klein alles zo perfect sluit, ondanks dat veel van deze producten intensief gebruikt zijn. Volgens onze specialist is te danken is aan de hardheid en slijtvastheid van het materiaal. In de eerste helft van de vorige eeuw besteedde men veel tijd aan vormgeving. Het is de tijd van de ‘Streamline style, het zoeken naar praktische aërodynamische vormgeving. Deze werd gebruikt voor de bouw van treinen, auto’s en vliegtuigen. Maar is ook terug te vinden in veel huishoudelijke voorwerpen, sierlijk gestroomlijnde vormen waren modern. Door toevoeging van diverse stoffen, zoals vergruisde schalen van walnoten, zaagsel van verschillende houtsoorten en steengruis gaven het materiaal een eigen structuur.
Kleur toevoegingen bepalen natuurlijk de kleur, maar gaven ook marmerachtige effecten.
De liefde, ja zo kun je het bijna noemen, voor bakeliet is niet alleen gebaseerd op de stof maar ook vormgeving, kleur en tekening van dit oerplastic spelen mee. De uitvinder Baekeland, heeft gelijk gekregen met zijn vaak gebruikte opmerking: - Bakeliet is het materiaal van duizend toepassingen.- Voor beginners, die twijfelen tussen bakeliet of een andere harde plastic, is er een eenvoudig middel van herkenning. Breng het in aanraking met heet water. Onmiskenbaar geeft bakeliet zijn eigen geur af. Daarom is het niet geschikt voor servies of drinkmokken.’
Nederland wereldwijd marktleider in knopen
 Lachend verteld onze verzamelaar dat Nederland ooit marktleider is geweest in knopen (kledingknopen) 80% van alle knopen in de wereld kwamen uit ons kikkerlandje
Toen de Afsluitdijk aangelegd werd ontstond er grote werkloosheid onder de Zuiderzeevissers. Door toedoen van de overheid werd - De Hollandsche Knopenfabiek – opgericht in Spakenburg. Hier werden knopen van Caseïne gemaakt. Er werd een werkgelegenheid gecreëerd voor 350 mensen..Deze knopen bevinden zich ook in de collectie..
Wat kost het, wat is de waarde, hoe kom je er aan?
Hoe kom je aan al dat moois? - Markten, vrienden, familie, maar verzamel markten, bv. Utrecht, geven de meeste kans van slagen. Je moet dan niet op zoek gaan naar bakeliet, maar je moet iets proberen te vinden bij verzamelaars van voorwerpen. Tussen radio’s ligt soms een bakelieten radio, dit geldt ook voor asbakken, telefoontoestellen, stofzuigers, huishoudelijke artikelen, auto accessoires en zo meer.-
Het is een collectieve eigenschap van Nederlanders, om te proberen aan de weet te komen wat iets kost. Hoeveel geld er voor betaald is, wat het waard is. Ik ben hier ook mee behept en vroeg dan ook quasi nonchalant wat de waarde is van al die mooie dingen. Het antwoord is cliché, maar wel waar: - Wat de gek er voor geeft.- Dus beste mensen heeft u nog iets liggen in een vergeten hoek voor deze verzamelaar denk dan eerder aan een vriendelijk woord van dank, dan aan een zak met goud. Nog even uit de school klappen. Er zijn plannen … de zolder ooit nog eens in te richten tot een bakeliet museum.
Klik hier voor alle foto's.
Tekst: Ben Offringa
Foto’s: Guido Hansman
Archief
|
bekijk volledige agenda
|
RSS